یکی از خصوصیات فیزیولوژیکی و طبیعی پرندگان پرریزی است که پس از یک سال تخمگذاری شروع می شود . در این موقع مرغ پرهای خود را از دست داده و به جای آنها پرهای جدیدی ظاهر می شود .این عمل حدود ۲ ماه به طول می انجامد و در این مدت ، تخمگذاری مرغ متوقف می شود زیرا پروتئین مصرفی برای نگهداری و رشد پرها و نیز تولید تخم کافی نخواهد بود ، لذا تخمگذاری متوقف گشته تا پروتئین مصرفی صرف رشد پرهای جدید شود .

یک مرغ تخمگذار خوب پرریزی را تا ۱۵ ماه پس از شروع تخمگذاری شروع نمی کند و این مرغان ممکن است در زمان پرریزی به تخمگذاری ادامه دهند ولی تولید آنها کمتر از زمانی است که پرریزی ندارند . بر عکس مرغانی که تخمگذار نیستند پرریزی را ۸ تا ۹ ماه پس از سن بلوغ شروع می کنند و در دوره پرریزی آنها نیز بیش از دو ماه طول می کشد . پاره ای از عوامل محیطی باعث می شود که پرریزی زودتر از زمان معمول خود شروع شود که از آن میان ۱- افزایش حرارت محیط ۲- کاهش در مصرف آب و غذا به هر دلیل ۳- کاهش ساعات نور و ۴- وجود انگلها و جابجائی گله را می توان نام برد . ریختن پرها به ترتیب معینی صورت می گیرد بدین ترتیب که ابتدا پرهای سر و گردن سپس بدن و بالها و نها یتا” پرهای دم ریخته می شود . پرها قبل از ریخته شدن طراوت و شفافیت خود را از دست داده و پژمرده می گردند .

پرریزی مصنوعی را معمولا” کسانی انجام می دهند که می خواهند گله را برای سال دوم تخمگذاری نگهداری کنند ولی اکثر مرغداران چه تولید کنندگان تخم مرغ و چه دارندگان مرغ مادر گله خود را برای سال دوم نگهداری نمی کنند زیرا اولا” در سال دوم تولید به اندازه سال اول نیست ، ثانیا” مصرف خوراک نسبت به سال اول بالا می رود ، ثالثا” در تمام مدت پرریزی که دو ماه بطول می انجامد بدون اینکه تولیدی وجودداشته باشد بایستی به آنها غذا داد ، بعلاوه باروری و جوجه دهی در سال دوم نیز کاهش می یابد .

برای اینکه مرغی را به پرریزی وادار کرد بایستی آب و غذا را در روز اول از دسترس مرغ خارج نمود . در روز دوم فقط اب داده می شود و دو سه روز بعد بجای غذا از سبوس یا هر غذای حجیم دیگر استفاه می شود . مرغ ها در روز باید دو بار تغذیه شوند . این عمل تا موقعی که ۵ پر اولیه ریخته شود ادامه می یابد و پس از آن به تدریج غذای معمولی داده می شود .

علاوه بر این روش با کاهش  مقدا ر نمک جیره و یا  مصرف مقادیر زیاد روی (Zn)  (۱۵۰۰۰تا ۲۰۰۰۰ قسمت در میلیون )  می توان پرریزی اجباری را بوجود آورد . روشهای بکار برده شده برای پرریزی شامل :

۱-   محدودیت آب و غذا

۲-    تزریق پروژسترون (mg40)

3-    مصرف ۶ کلرو دلتا – ۱۷ استوکسی پروژستون(در مقادیر مختلف ) .

۴-    مصرف ۱۵۰۰۰ قسمت در میلیون روی

تمام روشها بطور مؤثر باعث شروع پرریزی می گردد . کاهش درصد پروتئین پرریزی را شدت می بخشد . کیفیت تخم مرغ در مرغهائی که وادار به پرریزی شده اند ، پس از شروع تخمگذاری مجددا” بالا رفته ولی پس از ۳ تا ۵ ماه دوباره کاهش می یابد . آزمایشات نشان داده اند که واحدها و[۲] که در شروع مجدد تخمگذاری در سال دوم حدود ۸۴ بود پس از ۲ ماه تخمگذاری مجددا” به ۷۵ رسید .

پرریزی اجباری :

وادار کردن مرغ به پرریزی قبل از زمان طبیعی اصطلاحا” پرریزی اجباری [۳] نام دارد . هدف از این کار یکی به علت پایین بودن قیمت تخم مرغ دربازار است که معمولا” دو ماه زودتر از زمان طبیعی می توان مرغ را وادار به پرریزی نمود تا در فصلی که قیمت تخم مرغ بالاتر می رود مرغ ها تولید مجدد داشته باشند . دلیل دیگر پائین آمدن کیفیت تخم مرغ و پوسته آن است که برای بهبود کیفیت تخم ها مرغ را وادار به پرریزی می کنند . بعد از شروع مجدد تخمگذاری کیفیت تخم مرغ بالا می رود .

افزودن ید به جیره باعث کاهش تخمگذاری می شود و اگر مقدار ید اضافه شده به ۵۰۰۰ فسمت در میلیون برسد تولید کاملا” متوقف می گردد . یک هفته پس از قطع ید در جیره  تخمگذاری به حالت اولیه  بر می گردد . با کاهش  تولید  پرها  ریخته نمی شود ولی بعضی از مرغ های بالغ پرریزی را از خودشان می دهند . تخمک های کامل در تخمدان مرغ ها مشاهده می شود ، ولی تخمک اندازی صورت نمی گیرد . با مصرف ید وزن تخم مرغ ها کاهش می یابند ، ولی سه هفته پس از قطع مصرف ید وزن تخم مرغ ها بحالت طبیعی می رسد . مصرف ید تأثیری در باروری نداشته ولی در اثر آن تلفات جنینی ، کاهش جوجه دهی و تأخیر در خروج جوجه ها مشاهده می گردد .

مصرف جیره بدون نمک نیز سبب کاهش در مصرف غذا و وزن بدن و همچنین کاهش تخمگذاری می گردد . دستگاه تولید مثل مرغ های تغذیه شده با جیره ای فاقد نمک نسبت به گروه شاهد ، ۲۵ درصد تحلیل رفته بنظر می رسد . پس از توقف تخمگذاری ، تولید تخم مرغ و وزن آن در مرغهای وادار شده به پرریزی بیشتر از گروه شاهد است.کیفیت پوسته و کیفیت داخل تخم مرغ در مرغهای تغذیه شده با جیره فاقد نمک بهتر از گروه شاهد است .

دکتر علیرضا همایونی مهر

http://www.farmna.ir

تولید تخم یک پدیده جالب توجهی است. پولت مرغ تخمگذار در ۲۰-۱۸ هفتگی تخمگذاری را شروع می کند و در حدود ۳۵ هفتگی به اوج تخمگذاری می رسد که در این هنگام میزان تخمگذاری بیش از ۹۰ درصد می باشد(۹ تخم در ۱۰ روز به ازای هر مرغ یا ۹ تخم در یک روز به ازای ۱۰ مرغ). پیک تخمگذاری در حدود ۱۰ هفته طول می کشد و پس از آن تولید تخم به تدریج کاهش می یابد.

یک مرغ پر تولید در هر سال حدود ۱۰ برابر وزن بدنش تخم می گذارد متوسط تعداد تخم در مرغ نژاد لگهورن سفید تجاری حدود ۲۶۵ عدد در هر سال است ولی نژادهای دیگر در مقایسه با آن تخم کمتری می گذارند و در اکثر مواقع مرغهای بومی پرورشی از لحاظ تولید تخم پتانسیل پایین تری دارند.

در یک مرغ تخمگذاری به دلایل متعددی قطع می گردد محرکهای خارجی و داخلی سطوح هورمونی بدن مرغ را تحت تاثیر قرار می دهند که باعث تغییر شرایط حاکم بر اندامهای تخمگذاری (تخمدان و اویدوکت ) می شود که این تغییرات باعث کاهش و یا توقف تولید تخم می گردند. کاهش طول روز ، بیماری، کرچی ، تغذیه نا مناسب و استرس از جمله عمده ترین عواملی هستند که بر تولید تخم اثر می گذارند. اما در شرایط ایده آل هم تولید تخم هر مرغ به تدریج کاهش یافته و نهایتاً متوقف میگردد.

..

کاهش طول روز

از اوایل تیرماه هر سال روزها شروع به کوتاه شدن می کنند و مجددا از اوایل دی ماه هر سال بلندتر می شوند. طول روز از حدود ۱۶ ساعت در اوایل تابستان به حدود ۸ ساعت در اوایل زمستان میرسد این تغییر در طول روز باعث تولک رفتن و قطع تخمگذاری می گردد که ممکن است چندین ماه طول بکشد. برای جلوگیری از کاهش تولید در اثر تغییر در طول روز به نوردهی مصنوعی نیاز است. برای حفظ تولید، طول روز باید افزایش یابد و یا اینکه بیش از ۱۲ ساعت به ازای هر روز ثابت بماند(مثلا ۱۴ تا ۱۶ ساعت در روز). نور مورد نیاز باید طوری باشد که بتوان روزنامه خواند ولی نوع منبع نوردهی مهم نیست. باید توجه داشت که اگر یک برنامه نوردهی شروع گردد باید ادامه یابد و قطع نور حتی به مدت یک روز هم میتواند اثر منفی بر تولید داشته باشد و بهتر است که از یک تایمر ارزان قیمت برای کنترل برنامه نوری استفاده گردد.

تولک

تولک رفتن یک مرحله فیزیولوژیکی طبیعی است که به مرغ اجازه می دهد تا پرهای کهنه و قدیمی خود را جایگزین کند و اویدوکت را که اندام تولید تخم است بازسازی کرده و مجددا جوان کند. وقتی که تولک روی می دهد مرغ اکثر انرژی خود را صرف رشد پرها کرده و تنها مقدار اندکی از آن را برای تولید تخم مصرف می کند.

تولک طبیعی یک پدیده فصلی است که با تغییر در طول روز ارتباط دارد. پرریزی در پرندگان اهلی در هر زمانی می تواند روی دهد(بخصوص اگر مرغ در معرض برخی استرسها قرار گیرد). پرریزی سریع در تمام گله معمولا نتیجه حوادث استرس زای جدی مثل فقدان آب و غذا و یا مشکلات ناشی از برنامه های نوردهی است. گاهی با یک برنامه نوری خاص تولک اتفاق می افتد در هنگامی که تولک در دوران روزهای بلند اتفاق می افتد پرریزی غالبا ناتمام می ماند در این حالت ممکن است که مرغ هرگز به تولید ایده آل خود بر نگردد برای رفع این مشکل بهتر است که اجازه دهیم تا مرغ در طول دومین زمستان به تولک برود. که با خاموش کردن نور به مدت ۶ هفته در زمستان این عمل اتفاق می افتد. که مرغ کاملاً پرریزی می کند و سپس با قرار دادن در شرایطی با طول روز بلند مجدداً تولید را از سر می گیرد.

..

تذکر: در تولک رفتن پرها بصورت ناحیه ای یا تکه تکه نمی ریزد و اگر چنین حالتی مشاهده شود به احتمال زیاد نتیجه نوک زدن طیور می باشد.

..

کرچی

کرچی یک استعداد طبیعی است که مرغ روی تخم ها نشسته و جوجه ها را تفریخ می کند. اکثر مرغ ها بالاخره کرچ می شوند برخی نژادها بیشتر از دیگر نژادها کرچ می شوند و در برخی نژادها این عمل به ندرت اتفاق می افتد (کوشین و سیلکی رکورددار کرچی هستند ولی لگهورن به ندرت کرچ می شود). وقتی که یک مرغ کرچ میشود تغییرات هورمنی موجب قطع تخمگذاری میگردد. کی از عوامل اصلی مؤثر بر کرچی معمولا جمع شدن تخم در لانه است، ولی برخی مرغ ها بدون وجود تخم در لانه هم کرچ میگردند. برای کاهش کرچی، باید تخم ها هر روزه از لانه جمع شده و محل آنها صاف شود. اگر یک مرغ مایل باشد که زمان طولانی در لانه بماند باید بمدت چند روز از لانه رانده شود در این صورت پس از یک دوره زمانی، رفتار کرچی پایان یافته و مرغ به حالت تولید تخم برمیگردد.

..

سلامتی گله

مشکلات بیماری هر از گاهی در تمام گله ها بروز می کند. در برخی مواقع، کاهش تولید تخم از اولین نشانه های بروز مشکل است. سایر علایم شامل کسلی ، عدم فعالیت ، لنگش ، سرفه ، بیحالی و در نهایت مرگ می باشد. برخی مرگ و میرها، طبیعی است ولی اگر چندین پرنده علایم مشابهی را نشان دهند باید جهت اطمینان از نوع بیماری از متخصصین طیور و یا آزمایشگاهای تشخیصی کمک گرفت .

..

سن

تمام مرغها سرانجام تولید تخم را قطع می کنند. معمولاً مرغها تا ۳-۲ سالگی به تولید ادامه میدهند تا اینکه شروع به کاهش تولید نموده و نهایتاً تولید تخم را قطع می کنند. تولک رفتن مکرر و طولانی می شود و برخی مشکلات فیزیکی در تخمدان و اویدوکت روی می دهد. گذشته از این مسائل وقتی یک مرغ پر تولید به مدت ۳ سال تخمگذاری می کند ممکن است که بیش از ۳۰ برابر وزن بدنش تخم بگذارد. در برخی شرایط اویدکت توانایی خود را در عبور تخم از دست میدهد و یک یا چند تخم در اویدوکت به تله می افتد که این حالت از تخم افتادن نامیده می شود. در موارد دیگر مرغ تولید زرده ای می کند که توسط اویدکت جمع آوری نمی شودو در محوطه بطنی بدن باقی می ماند. که بروز این حالت برای درصد پایینی از زرده ها، طبیعی است و مرغ می تواند به سادگی آنها را مجدداً جذب بدن کند ولی هنگامی که این عارضه هر روز اتفاق بیافتد مرغ به تخمگذار بطنی معروف میگردد.

گاهاً مرغ های مسن تر تخمهای بزرگتر و یا تخمهای دو زرده می گذارند در این مورد اویدوکت که فقط در هنگام گذاشتن تخم گشاد می شود ممکن است که به حالت طبیعی خود و به داخل بدن مرغ بر نگردد و اویدوکت گشاد شده در بیرون از بدن نمایان باشد که این حالت بنام پرولاپس مجاری تخم شناخته می شود و یک موضوع جالبی برای مرغهای گله جهت نوک زدن خواهد بود. چنین مرغی باید فوراً از گله حذف شود. در هر یک از موارد فوق الذکر تخمگذاری قطع شده و سلامت مرغ به خطر می افتد. بنابراین بهتر است این مرغها از گله حذف شوند.

..

تغذیه نامناسب

نوع و مقدار جیره غذایی جهت حفظ حداکثر تولید تخم اهمیت زیادی دارد. جیره غذایی جوجه ها باید بر حسب احتیاجاتشان بالانس گردد. هر گونه مکمل سازی با ضایعات غذایی یا پسمانده های باغات و… ممکن است موجب بهم خوردن تعادل جیره غذایی می گردد. برای کسب حداکثر تولید تخم، مرغهای تخمگذار باید تخمگذاری را بصورت مصرف اختیاری تغذیه کنند و علاوه بر آن باید به اندازه کافی پوسته صدف در ظروف جداگانه ای در اختیار آنها قرار داده شود.

تذکر: هرگز نباید از جیره های آغازین و یا رشدی برای مرغهای تخمگذار استفاده شود چون مواد مغذی این جیره ها متفاوت است که باعث کاهش تولید می گردد. استفاده از جیره های آغازین باعث بهم خوردن ترکیبات داخل تخم مرغ خواهد شد.

..

استرس

تولید تخم در مرغها در حقیقت فعالیت تولیدمثلی آنهاست وقتی که یک مرغ در معرض استرس قرار می گیرد با قطع تخمگذاری به این حالت پاسخ می دهد. حمل و نقل، دستکاری، حرارت بیش از حد، ایجاد وحشت و قطع خوراک وآب استرسهایی هستند که در نهایت تولید تخم را تحت تاثیر قرار می دهند. حفاظت از عوامل خارجی و شکارچیان، تمیز و خوب نگهداری کردن سالنهای پرورشی، تهویه کافی در سالنهای بسته، دسترسی دایم به خوراک و آب و… موجب کاهش استرس شده و به حفظ تولید بالای تخم کمک می کند. نگهداری طیور در وضعیت مناسب بهداشتی و مدیریت خوب در گله موجب افزایش تولید تخم شده و تخمهایی با کیفیت بالا و بازارپسندی مناسب را برای افراد خانواده و مشتری به ارمغان خواهد آورد.

..

احد ایازی: عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی

قربان الیاسی: کارشناس ارشد پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی