کبک از پرندگانی است که به سهولت قابل پرورش بوده و در صورت تولید انبوه, از درصد بهره وری بالایی برخوردار است. به طوری که می توان گوشت آن را عرضه داشت. کبک را می توان با به کار گیری تکنیک های مدیریتی ویژه و استفاده از سیکل نوری معین, در تمام طول سال پرورش داد.

پرورش

قبل از هر چیز, با فرض اینکه گله مولد در حال تخم گذاری می باشد, نحوه جمع آوری تخم ها به منظور جلوگیری از آسیب آنها در پی سرما یا گرمای بیش از حد, حائزاهمیت می باشد. باید به خاطر داشت که اگر تخم ها برای مدت طولانی در دمای زیر۴۰ درجه فارنهایت باقی بمانند ممکن است قابلیت رشد خود را از دست داده و از سوی دیگر در دمای تقریبی ۸۰ درجه فارنهایت شروع به رشد (تشکیل جنین) می نمایند که مطلوب به نظر نمی رسد زیرا هنگامی که تخم در دمای ۸۰ درجه در حال رشد می باشد, با جمع آوری و ذخیره آن در دمای توصیه ای ۶۰-۵۵ درجه فارنهایت, جنین ممکن است آسیب دیده و نهایتا تخم به حالت گندیده باقی بماند. جمع آوری تخم ها به طور متناوب مانع از کثیفی و آسیب دیدگی آنها می گردد. اما داشتن تعدادی تخم کثیف در مجموعه تخم های جمع آوری شده بدیهی به نظر می رسد. لذا باید آنها را با کاغذ سنباده نرم تمییز نمود. حتی المقدور از شستن تخم کبک ها جهت رفع آلودگی و کثیفی باید خودداری نمود زیرا امکان نفوذ باکتری ها و سایر ذرات مضر به داخل پوسته در طی زمان شستشو وجود دارد. در صورت انتخاب روش شستشو باید توجه داشت که آب مورد نظر برای شستن تخم ها گرم تر از دمای تخم باشد. در غیر این صورت, باکتری ممکن است بواسطه پوسته به داخل تخم جذب شود. تخم ها را باید در یک مکان خنک با تهویه مناسب در دمای ۶۰-۵۵ درجه فارنهایت ذخیره نمود. شایان ذکر است که تخم کبک را می توان برای مدتی طولانی قریب به سه هفته با درصدی کم از ضایعات نگه داری نمود. اما روند نرمال ست کردن تخم ها یک الی دوهفته بوده و در کل زمانی بیش تر ازسه هفته برای نگهداری تخم توصیه نمی گردد. چرخاندن تخم ها در طول دوره نگه داری الزامی و مورد نیاز نمیباشد اما در صورتی که بیش از یک هفته نگه داری شوند, آنگاه باید آنها را به طور متناوب چرخاند. به منظور حصول بهترین شرایط و بیشترین درصد هچ (جوجه گیری), باید یک دستگاه تمام اتوماتیک را تهیه و آنرا یک تا دو روز قبل از قرار دادن تخم ها در آن, راه اندازی و فعال نمود. در فاصله زمانی باقی مانده تا قرارگرفتن تخم ها داخل دستگاه باید وضعیت دستگاه را بررسی نموده و در نهایت دما و رطوبت را به حد مطلوب تنظیم نمود. در دستگاه, تخم ها در ۲۱ روز اول تحت دمای ۹۹/۵ درجه فارنهایت و رطوبت ۸۶ قرار گرفته و در روز ۲۱, بعد از انتقال به هچر, دما نیم درجه کاهش یافته و تا ۲۴ ساعت ثابت باقی می ماند. سرانجام در روز ۲۳ دما به ۸۹/۵ تقلیل می یابد. اما رطوبت از روز ۲۲ تا زمان هچ به %۹۰ افزایش می یابد. زیرا رطوبت بالا به جوجه ها کمک می نماید تا به راحتی از تخم خارج شوند.

تخم کبک به طور میانگین پس از ۲۴ روز به جوجه تبدیل می شود.اما بعضی از تخم ها در روز ۲۳و برخی در روز ۲۵ هچ می شوند. به منظور حذف تخم های جنین مرده و بدون نطفه, در روز ۸ و سپس در روز انتقال آنها از دستگاه ستر به هچر ( ۳ روز مانده به هچ), تخم ها تحت کندلینگ قرار می گیرند. پس از خشک شدن جوجه ها, آنها را از فضای هچر به فضای نگه داری (سالن پرورش) برده که دارای دستگاه مادر مصنوعی بوده و از قبل ضدعفونی شده است. باید توجه داشت که ظروف آبخوری و دانخوری به اندازه کافی در دسترس باشد. ظروف آبخوری باید دارای دهانه پهن و دیواره کم ارتفاع باشند. در غیر این صورت امکان خفگی جوجه ها وجود دارد. عمق آب نباید متجاوز از۲ سانتیمترباشد. جوجه ها باید به طور مداوم به آب خنک و تازه دسترسی داشته و ظروف مربوطه باید به طور روزانه تمییز و گندزدایی گردند. در مورد دستگاه های مادرمصنوعی, دما برای چند روز اول ۹۵-۹۰ درجه فارنهایت بوده و در هر هفته دما به ازای ۵ درجه کاهش یافته تا جوجه ها به سن یک ماهگی برسند. در این زمان نیاز مبرم به استفاده از دستگاه مادر مصنوعی محسوس نمی باشد. علاوه بر دستگاه مادر مصنوعی می توان از لامپ های حرارتی, بخاری های برقی و یا گرمکن های گازی و نفتی استفاده نمود. اما در ۲ مورد اخیر الذکر باید توجه داشت که در صورت استفاده, فضای پرورش باید از سیستم تهویه مطلوبی برخوردار باشد. در صورت نگهداری جوجه ها در سالن باید به خاطر داشت که کف سالن به خودی خود گرم نبوده و جوجه ها ممکن است با مشکل مواجه شده و دچار سرماخوردگی یا خفگی ناشی از روی هم ریختن شوند. لذا در بستر باید از کف پوش هایی همانند نرمه چوب, سیفال برنج, کاه و یا پوشال بسته بندی استفاده نمود. در پایان متذکر می گردد که جوجه ها برای هفته اول باید در نزدیکی منبع حرارتی قرار گرفته و حتی المقدر در قفس یا سالن مشبک ( توری کشی) نگهداری شوند.

مرگ جنین

هچ یا (جوجه گیری) ناموفق را می توان در ۲ عامل تخم بدون نطفه و دیگری مرگ جنین جویا شد. به طوری که هر یک از این عوامل می تواند بعد از مرحله هچ یا با روش کندلینگ تشخیص داده شود. بدین منظور باید تخم های هچ نشده را جمع آوری و آنها را بررسی نمود. باید توجه داشت که ثبت تعداد دفعات مرگ جنین در تخم ها می تواند در تغییر و اصلاح روش کنونی جوجه کشی و نهایتا افزایش بهره وری موثر واقع شود.

مرگ جنین به طور قطع در دو زمان متفاوت از دوره جوجه کشی روی می دهد. یکی در ۳ روز اول جوجه کشی و دیگری در ۳ روز آخر مانده به زمان هچ. مرگ ناگهانی جنین قبل از زمان هچ در پی تغییر وضعیت زیستی جنین از محیط داخل تخم به فضای بیرون میباشد. در این حالت جوجه ممکن است با مشکلاتی همانند تنفس و جذب کیسه زرده مواجه گردد که گاهی اوقات کنترل رطوبت لازمه رفع این موانع میباشد. به طور نرمال از میان تخم های نطفه دار %۹۳ – %۸۸ و در حالت کلی هچ %۹۰ – %۸۵ تخم ها باید به جوجه تبدیل شوند. نظر به اینکه مرگ زودرس جنین در زمان شکل گیری ارگان های جنینی روی می دهد, رشد مناسب جنین در داخل تخم همراه با مشخصه های بارزی اعم از قرار گرفتن سر در زیر بال راست, بزرگی سلول هوا به اندازه کافی جهت قرار گرفتن جوجه در حالت مناسب برا ی هچ و عدم خشکی لایه و پوسته تخم (شالاز) در مدت زمان هچ جوجه می باشد. شایان ذکر است که باید به علائم خشکی, وضعیت نوک و فرم صحیح بال و پا توجه داشت و در صورت مشاهده هرگونه مورد غیر معمول, آن را به منظور تشخیص علل و اخذ راهکار های مطلوب در مراتب آتی, ثبت نمود. زیرا به موجب آن می توان درصد نطفه داری, جوجه گیری و همچنین درصد کلی تخم های هچ شده را محاسبه نمود. در پایان ذکر این نکته حائزاهمیت است که هرگونه تغییر در مقادیر ثبت شده یا پراکندگی میزان مرگ جنین می تواند به عنوان زنگ هشداری برای اصلاح به موقع مشکلات جزئی و جلوگیری از شیوع و تشدید آن تا حد بحرانی در نظر گرفته شود.

جوجه کشی و دستگاه جوجه کشی

دوره جوجه کشی به مدت ۲۴ روز طول میکشد و لذا درجه حرارت ماشین جوجه کشی باید ۹۹/۸ درجه فارن هایت تنظیم و میزان رطوبت ۶۵ درصد تنظیم گردد . در روز هچ جوجه ها میزان رطوبت بایستی ۸۰ درصد باشد .

اگر رطوبت در هچر به اندازه کافی نباشد موجب خشک شدن پوسته داخلی تخم ها گشته و جوجه ها به سختی میتوانند پوسته داخلی و خارجی تخم را شکسته و از تخم خارج شوند صورت استفاده از ماشین های جوجه کشی معمولی گذاشتن پارچه ای خیس در داخل هچر و یا استفاده از مرطوب کننده های اتوماتیک در داخل دستگاه هچر الزامی است . ماشین های جوجه کشی تمام اتوماتیک که رطوبت و حرارت را به طور خودکار انجام میدهند توصیه می گردد. یکی از مسایل مهم در افزایش میزان هچ چرخش تخم ها در داخل ستر است . این عمل مانع از ان میشود تا جنین به سطح پوسته نزدیک و به ان بچسبد که در غیر این صورت ضمن پاره شدن شالاز تخم، موجب مرگ جنین خواهد شد . سیستم چرخش اتوماتیک ماشین جوجه کشی هر یک ساعت یکبار مانع از اشکال فوق شده و باعث ایجاد یک هچ موفق نیز خواهد شد .

هچ (جوجه گیری)

مرحله هچ به ۲ یا ۳ روز آخر دوره جوجه کشی اطلاق گردیده که در این روزها جوجه ها پوسته تخم را شکسته و بیرون می آیند. در این زمان باید از چرخاندن تخم ها خودداری نمود. بدیهی است که در ۳ روزآخر باید تخم ها را از دستگاه ستر به دستگاه هچر انتقال داد. اما در صورت عدم دسترسی به هچر، باید تخم ها را از شانه های گرداننده ستر برداشته و آنها را در سبد های پلاستیکی یا فلزی هچر یا روی یک مقوای ضخیم قرار داد. در صورت استفاده از مقوا بایدتوجه داشت که جریان هوا را مسدود نکرده و یا با آب یا اجزای گرمازا تماس نداشته باشد. در این میان افزایش رطوبت حائز اهمیت بوده و آنرا می توان با قرار دادن یک ظرف آب یا افزایش سطح تبخیر دستگاه، به ۹۰% F رساند. زمان بیرون آمدن از تخم به قدرت و توانایی جسمی جوجه جهت شکستن پوسته بستگی دارد. در این هنگام جوجه ها همزمان با تقلا برای خروج از تخم مدتی را به استراحت به منظور بازیابی دوباره نیرو پرداخته که نباید جوجه را مرده فرض نمود. کل زمان هچ بین ۱۰ تا ۲۰ ساعت طول کشیده که در این مدت جای هیچ نگرانی نیست. اما در صورت تجاوز زمان به بیش از ۲۰ ساعت، آنگاه باید تخم های شکسته را بررسی نموده و حتی الامکان جوجه ها را بیرون آورد. هنگامی که جوجه ها از تخم بیرون می آیند باید در دستگاه باقی مانده تا خشک شوند. به منظور تسریع روند خشک شدن جوجه ها، تهویه باید افزایش یابد. زمانی که بیش از %۹۰ درصد جوجه ها خشک شوند، آنگاه باید آنها را از دستگاه برداشت و به بستر پرورش انتقال داد. اگر جوجه ها بیش از حد در دستگاه باقی بمانند ممکن است با خشکی عضلات مواجه شده و در مواقع بحرانی تلف شوند.تخم هایی که یک روز بیش تر از زمان مورد انتظار در دستگاه باقی مانده و جوجه نشده اند بعنوان ضایعات تلقی شده و باید حذف گردند. باید توجه داشت که کمک به جوجه جهت بیرون آمدن از تخم در اکثر مواقع بی نتیجه مانده و به مرگ جوجه منتهی می گردد. زیرا ممکن است کیسه زرده به طور کامل جذب نشده باشد و هنگام جداسازی جوجه از تخم پاره شود. جوجه های ضعیف در صورت بیرون آمدن از تخم باید از سایر جوجه ها جدا شده و به طور وی‍‍‍‍ژه تحت مراقبت قرار گیرند. زیرا زمانی که با سایر جوجه ها در شرایط عادی رها شوند، دوام نیاورده و تلف می گردند. در پایان متذکر می گردد که جوجه های ضعیف را هرگز نباید برای مولد منظور نمود زیرا ممکن است که خصایص ژنتیکی به سایر جوجه های حاصله از این مولد انتقال یابد.

جوجه ریزی

دو هفته اول پرورش از اهمیت خاصی برخوردار است لذا بایستی شروع خوبی داشت و به همین دلیل برنامه ریزی از قبل خیلی مهم تلقی میشود . بدین منظور جایگاه اولیه جوجه ها بایستی گرم و اب و غذا به راحتی در دسترس باشند . بنا بر این از صحت انجام کار کلیه ابخوری ها ، دانخوری ها و همچنین منابع گرما زا بایستی اطمینان حاصل نمود . زیرا جوجه ها در ده روز اول نمی توانند خود را با شرایط محیط وفق دهند . بنابر این منابع گرمازا از قبیل لامپ های الکتریکی لامپ های حرارتی و بخاری های نفتی و یا گازی از ملزومات بشمار میرود. بایستی در نظر داشت اگر جوجه ها در زیر مادر مصنوعی یکجا و در مرکز ان جمع شوند درجه حرارت کم است و اگر به اطراف پراکنده شوند درجه حرارت زیر مادر مصنوعی زیاد میباشد و بایستی حرارت را کم نمود حالت مطلوب پراکندگی یکنواخت زیر مادر مصنوعی میباشد.

تولید تخم یک پدیده جالب توجهی است. پولت مرغ تخمگذار در ۲۰-۱۸ هفتگی تخمگذاری را شروع می کند و در حدود ۳۵ هفتگی به اوج تخمگذاری می رسد که در این هنگام میزان تخمگذاری بیش از ۹۰ درصد می باشد(۹ تخم در ۱۰ روز به ازای هر مرغ یا ۹ تخم در یک روز به ازای ۱۰ مرغ). پیک تخمگذاری در حدود ۱۰ هفته طول می کشد و پس از آن تولید تخم به تدریج کاهش می یابد.

یک مرغ پر تولید در هر سال حدود ۱۰ برابر وزن بدنش تخم می گذارد متوسط تعداد تخم در مرغ نژاد لگهورن سفید تجاری حدود ۲۶۵ عدد در هر سال است ولی نژادهای دیگر در مقایسه با آن تخم کمتری می گذارند و در اکثر مواقع مرغهای بومی پرورشی از لحاظ تولید تخم پتانسیل پایین تری دارند.

در یک مرغ تخمگذاری به دلایل متعددی قطع می گردد محرکهای خارجی و داخلی سطوح هورمونی بدن مرغ را تحت تاثیر قرار می دهند که باعث تغییر شرایط حاکم بر اندامهای تخمگذاری (تخمدان و اویدوکت ) می شود که این تغییرات باعث کاهش و یا توقف تولید تخم می گردند. کاهش طول روز ، بیماری، کرچی ، تغذیه نا مناسب و استرس از جمله عمده ترین عواملی هستند که بر تولید تخم اثر می گذارند. اما در شرایط ایده آل هم تولید تخم هر مرغ به تدریج کاهش یافته و نهایتاً متوقف میگردد.

..

کاهش طول روز

از اوایل تیرماه هر سال روزها شروع به کوتاه شدن می کنند و مجددا از اوایل دی ماه هر سال بلندتر می شوند. طول روز از حدود ۱۶ ساعت در اوایل تابستان به حدود ۸ ساعت در اوایل زمستان میرسد این تغییر در طول روز باعث تولک رفتن و قطع تخمگذاری می گردد که ممکن است چندین ماه طول بکشد. برای جلوگیری از کاهش تولید در اثر تغییر در طول روز به نوردهی مصنوعی نیاز است. برای حفظ تولید، طول روز باید افزایش یابد و یا اینکه بیش از ۱۲ ساعت به ازای هر روز ثابت بماند(مثلا ۱۴ تا ۱۶ ساعت در روز). نور مورد نیاز باید طوری باشد که بتوان روزنامه خواند ولی نوع منبع نوردهی مهم نیست. باید توجه داشت که اگر یک برنامه نوردهی شروع گردد باید ادامه یابد و قطع نور حتی به مدت یک روز هم میتواند اثر منفی بر تولید داشته باشد و بهتر است که از یک تایمر ارزان قیمت برای کنترل برنامه نوری استفاده گردد.

تولک

تولک رفتن یک مرحله فیزیولوژیکی طبیعی است که به مرغ اجازه می دهد تا پرهای کهنه و قدیمی خود را جایگزین کند و اویدوکت را که اندام تولید تخم است بازسازی کرده و مجددا جوان کند. وقتی که تولک روی می دهد مرغ اکثر انرژی خود را صرف رشد پرها کرده و تنها مقدار اندکی از آن را برای تولید تخم مصرف می کند.

تولک طبیعی یک پدیده فصلی است که با تغییر در طول روز ارتباط دارد. پرریزی در پرندگان اهلی در هر زمانی می تواند روی دهد(بخصوص اگر مرغ در معرض برخی استرسها قرار گیرد). پرریزی سریع در تمام گله معمولا نتیجه حوادث استرس زای جدی مثل فقدان آب و غذا و یا مشکلات ناشی از برنامه های نوردهی است. گاهی با یک برنامه نوری خاص تولک اتفاق می افتد در هنگامی که تولک در دوران روزهای بلند اتفاق می افتد پرریزی غالبا ناتمام می ماند در این حالت ممکن است که مرغ هرگز به تولید ایده آل خود بر نگردد برای رفع این مشکل بهتر است که اجازه دهیم تا مرغ در طول دومین زمستان به تولک برود. که با خاموش کردن نور به مدت ۶ هفته در زمستان این عمل اتفاق می افتد. که مرغ کاملاً پرریزی می کند و سپس با قرار دادن در شرایطی با طول روز بلند مجدداً تولید را از سر می گیرد.

..

تذکر: در تولک رفتن پرها بصورت ناحیه ای یا تکه تکه نمی ریزد و اگر چنین حالتی مشاهده شود به احتمال زیاد نتیجه نوک زدن طیور می باشد.

..

کرچی

کرچی یک استعداد طبیعی است که مرغ روی تخم ها نشسته و جوجه ها را تفریخ می کند. اکثر مرغ ها بالاخره کرچ می شوند برخی نژادها بیشتر از دیگر نژادها کرچ می شوند و در برخی نژادها این عمل به ندرت اتفاق می افتد (کوشین و سیلکی رکورددار کرچی هستند ولی لگهورن به ندرت کرچ می شود). وقتی که یک مرغ کرچ میشود تغییرات هورمنی موجب قطع تخمگذاری میگردد. کی از عوامل اصلی مؤثر بر کرچی معمولا جمع شدن تخم در لانه است، ولی برخی مرغ ها بدون وجود تخم در لانه هم کرچ میگردند. برای کاهش کرچی، باید تخم ها هر روزه از لانه جمع شده و محل آنها صاف شود. اگر یک مرغ مایل باشد که زمان طولانی در لانه بماند باید بمدت چند روز از لانه رانده شود در این صورت پس از یک دوره زمانی، رفتار کرچی پایان یافته و مرغ به حالت تولید تخم برمیگردد.

..

سلامتی گله

مشکلات بیماری هر از گاهی در تمام گله ها بروز می کند. در برخی مواقع، کاهش تولید تخم از اولین نشانه های بروز مشکل است. سایر علایم شامل کسلی ، عدم فعالیت ، لنگش ، سرفه ، بیحالی و در نهایت مرگ می باشد. برخی مرگ و میرها، طبیعی است ولی اگر چندین پرنده علایم مشابهی را نشان دهند باید جهت اطمینان از نوع بیماری از متخصصین طیور و یا آزمایشگاهای تشخیصی کمک گرفت .

..

سن

تمام مرغها سرانجام تولید تخم را قطع می کنند. معمولاً مرغها تا ۳-۲ سالگی به تولید ادامه میدهند تا اینکه شروع به کاهش تولید نموده و نهایتاً تولید تخم را قطع می کنند. تولک رفتن مکرر و طولانی می شود و برخی مشکلات فیزیکی در تخمدان و اویدوکت روی می دهد. گذشته از این مسائل وقتی یک مرغ پر تولید به مدت ۳ سال تخمگذاری می کند ممکن است که بیش از ۳۰ برابر وزن بدنش تخم بگذارد. در برخی شرایط اویدکت توانایی خود را در عبور تخم از دست میدهد و یک یا چند تخم در اویدوکت به تله می افتد که این حالت از تخم افتادن نامیده می شود. در موارد دیگر مرغ تولید زرده ای می کند که توسط اویدکت جمع آوری نمی شودو در محوطه بطنی بدن باقی می ماند. که بروز این حالت برای درصد پایینی از زرده ها، طبیعی است و مرغ می تواند به سادگی آنها را مجدداً جذب بدن کند ولی هنگامی که این عارضه هر روز اتفاق بیافتد مرغ به تخمگذار بطنی معروف میگردد.

گاهاً مرغ های مسن تر تخمهای بزرگتر و یا تخمهای دو زرده می گذارند در این مورد اویدوکت که فقط در هنگام گذاشتن تخم گشاد می شود ممکن است که به حالت طبیعی خود و به داخل بدن مرغ بر نگردد و اویدوکت گشاد شده در بیرون از بدن نمایان باشد که این حالت بنام پرولاپس مجاری تخم شناخته می شود و یک موضوع جالبی برای مرغهای گله جهت نوک زدن خواهد بود. چنین مرغی باید فوراً از گله حذف شود. در هر یک از موارد فوق الذکر تخمگذاری قطع شده و سلامت مرغ به خطر می افتد. بنابراین بهتر است این مرغها از گله حذف شوند.

..

تغذیه نامناسب

نوع و مقدار جیره غذایی جهت حفظ حداکثر تولید تخم اهمیت زیادی دارد. جیره غذایی جوجه ها باید بر حسب احتیاجاتشان بالانس گردد. هر گونه مکمل سازی با ضایعات غذایی یا پسمانده های باغات و… ممکن است موجب بهم خوردن تعادل جیره غذایی می گردد. برای کسب حداکثر تولید تخم، مرغهای تخمگذار باید تخمگذاری را بصورت مصرف اختیاری تغذیه کنند و علاوه بر آن باید به اندازه کافی پوسته صدف در ظروف جداگانه ای در اختیار آنها قرار داده شود.

تذکر: هرگز نباید از جیره های آغازین و یا رشدی برای مرغهای تخمگذار استفاده شود چون مواد مغذی این جیره ها متفاوت است که باعث کاهش تولید می گردد. استفاده از جیره های آغازین باعث بهم خوردن ترکیبات داخل تخم مرغ خواهد شد.

..

استرس

تولید تخم در مرغها در حقیقت فعالیت تولیدمثلی آنهاست وقتی که یک مرغ در معرض استرس قرار می گیرد با قطع تخمگذاری به این حالت پاسخ می دهد. حمل و نقل، دستکاری، حرارت بیش از حد، ایجاد وحشت و قطع خوراک وآب استرسهایی هستند که در نهایت تولید تخم را تحت تاثیر قرار می دهند. حفاظت از عوامل خارجی و شکارچیان، تمیز و خوب نگهداری کردن سالنهای پرورشی، تهویه کافی در سالنهای بسته، دسترسی دایم به خوراک و آب و… موجب کاهش استرس شده و به حفظ تولید بالای تخم کمک می کند. نگهداری طیور در وضعیت مناسب بهداشتی و مدیریت خوب در گله موجب افزایش تولید تخم شده و تخمهایی با کیفیت بالا و بازارپسندی مناسب را برای افراد خانواده و مشتری به ارمغان خواهد آورد.

..

احد ایازی: عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی

قربان الیاسی: کارشناس ارشد پژوهشی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی

با توجه به اینکه آماده سازی و ضد عفونی مرغداری از اصول اساسی برای یک پرورش بهداشتی و موفق بوده لذا در این مطلب سعی شده است مراحل مختلف آماده سازی و ضد عفونی مرغداری بصورت مختصرجهت استفاده مرغداران گرامی شرح داده شود .

الف -شستشو وضد عفونی نمودن سالنهای مرغداری :

اولین کار بعد از ارسال گله به کشتارکاه،تخلیه کود بستر است باید تمامی کود بستر به خارج از سالن منتقل گردد  ابتدا بهتر است کود  موجود در سالن با فرمالین ضد عفونی شده و سپس نسبت به حمل آن  اقدام گردد وکامیونهای حمل پس از  بارگیری و قبل از ترک سالن  پوشانده شوند و همچنین چرخهای آن صد عفونی گردند تا از پراکنده شدن کود در محوطه مرغداری خود داری گردد بعد از جارو کشی وپاکسازی سالن از بقایای کود ،پر وسایر بقایای آلوده کننده ،تجهیزات غیر ثابت سالن از قبیل آبخوریها ، دانخوریها، و سایر قطعات باید از سالن خارج وجهت شستشو به محوطه سیمانی در خارج از سالن منتقل گردد.

سالن وتجهیزات ثابت موجود در آن بایستی ابتدا خیسانده وسپس باآب تحت فشار شسته شود استفاده از آبگرم جهت شستشوتوصیه میگردد سپس شستشو باآب همراه موادضد عفونی کننده انجام گیرد پس از این مرحله سالن مجدداًبا آب تمیز تحت فشار آبکشی شود

باید دقت شودکلیه قسمتهای داخلی وخارجی سالن کاملاً شسته و تمیز گردد  شستشو بایستی  از سقف شروع شده وسپس به سمت  پائین شستشو را  ادامه دهید و دقت  شود کلیه نقاط از قبیل گوشه های سالن ومنافذ بخوبی و با حوصله شستشو شوند ولازم است در مورد مکانهای ذیل دقت لازم را داشته باشید :

محل استقرار هوا کش ها

هواکش ها ومحورهای آن

لوله های آب

زوایای سالن

تجهیزات غیر ثابت  نیز پس از تعمیرات لازم وشستشو با مواد ضد عفونی کننده وآبکشی می تواند در این مرحله به سالن منتقل شود .

لازم بتوضیح است که قبل از شستشوی سالن نسبت به قطع برق اقدام نمایید .سالن تمیزوخالی فرصت مناسبی بری تعمیر و نگهداری است لذا قسمتهای مختلف سالن که نیازبه اصلاح دارد بایستی نسبت به آن اقدام نمود کف سالن رابااستفاده از سیمان درزگیری نموده وترک خوردگی ودرزهای دیوارها وسقف را مسدود نمایید.

ب- شستشو وضد عفونی لوازم وتجهیزات :

کلیه لوازم وتجهیزات مرغداری ازقبیل دانخوری وآبخوری وآنهائیکه قابل شستشو می باشندبه خارج از سالن منتقل کرددوباید در مرحله اول با آب گرم شسته وغوطه ور شوند لوزم فوق را مجدداً با آب گرم وبرس شسته وسپس با ماده ضد عفونی کننده موثر  ضد عفونی گردد

ج- پاکسازی وشستشو محوطه :

سه لوح آسفالته وبتونی محوطه مرغداری پس از شستشو سالنها با آب فشار قوی باید کاملاً تمیز گردد.

اسپری ماده ضد عفونی کننده مانند فرمالین بر روی سطوح اعم از آسفالت شده وبتونی الزامی است وآهک  پاشی سطوح غیر قابل شستشوی محوطه مرغداری پس از انتقال لوزم وتجهیزات مرغداری به داخل سالنها با آب آهک تازه انجام پذیرد .

برای کنترل پرندگان وحشی نسبت به نصب توری درپنجره هااقدام نمایید وتمامی قسمتهای دیوارها و سقف رادرصورت وجودسوراخ تعمیر نمایید در مرحله آخروپس ازریختن بستروقبل ازجوجه ریزی   داخل سالن را با استفاده از مخلوط پرمنگنات و فرمالین  بصورت گاز ضد عفونی نمایید  این عمل در صورتی موثر خواهد بود که سالن را کاملاً بسته وکلیه منافذ وسوراخها را مسدود نمایید.

قبل از رسیدن جوجه ها مخزن آب را با آب تمیز وتازه پر کرده وامکان دسترسی به آب را در طول ۲۴ساعت  اولیه فراهم نمایید هیتر ها را  نیز روشن کرده تا  دمای مناسب برای جوجه فراهم گردد و کلیه حوضچه های ضدعفونی رابا محلول ضدعفونی کننده تازه پرنمایید . درانتخاب جوجه نیزدقت کافی را بکار برده وپس از کسب اطلاعات لازم نسبت به خرید جوجه اقدام نمایید.

در رابطه با استفاده گاز فرمالین + پرمنگنات جهت ضد عفونی رعایت نکات ذیل ا لزامی است :

۱-استفاده از لباس کار – ماسک ودستکش مناسب

۲- قبل ازشروع عملیات ضدعفونی با فرمالین کلیه درب ها ،پنجره هاومنافذ را ببندیدتا امکان خروج گاز وجود نداشته باشد

۳- میزان حداقل مصرف پرمنگنات ۱۰ گرم وفرمالین ۲۰سی سی برای هر متر مکعب حجم سالن بوده وحداقل حرارت سلن کمتر از ۲۵ درجه سانتیگراد ورطوبت نسبی ۶۵ درصد نباشد .

۴- دقت شود که ابتدا پرمنگنات را در ظرف ریخته وسپس فرمالین را به آن اضافه نمایید

۵- درب وپنجره ها بعد از ۲۴ ساعت باز کرده وقبل از اینکه وارد سالن شوید تهویه را  روشن نموده تا دود خارج شود.

منبع :

کبک در شرایط طبیعی از اواسط اردیبهشت تا اواخر تیر تخم گذاری میکند. نظر به این که با توجه به توجیه اقتصادی، پرورش کبک به صورت صنعتی مد نظر است. لذا بایستی سیستم نور مصنوعی ، خوراک فرمول شده و بستر را با مدیریت صحیح به منظور شروع تخم گذاری و تداوم تولید تخم، کنترل نمود.

توضیحاتی بابت گله کبک تخم گذار

کبک در شرایط طبیعی از اواسط اردیبهشت تا اواخر تیر تخم گذاری میکند. نظر به این که با توجه به توجیه اقتصادی، پرورش کبک به صورت صنعتی مد نظر است. لذا بایستی سیستم نور مصنوعی ، خوراک فرمول شده و بستر را با مدیریت صحیح به منظور شروع تخم گذاری و تداوم تولید تخم، کنترل نمود. بنابر این داشتن ۱۵-۱۰ لوکس نور در طول دوره تخم گذاری از ملزومات شرایط نوری محسوب میشود. پرورش کبک با خرید گله مولد ۵ ماهه شروع میشود پس از خرید گله مولد و نگه داشتن گله در یک سیکل ۵۰ روزه نوری (توی لک بردن ) فعالیت کبک برای تخم گذاری اغاز می گردد. که این سن بهترین زمان برای تخم گذاری میباشد در ضمن کبک در هفت ماهگی به بلوغ جنسی و در چهار ماهگی به بلوغ جسمی (وزن ایده آل) میرسد . لازم به ذکر است به منظور شروع کار و کسب موفقیت بیشتر تعیین نژاد گله یکی از اساسی ترین گزینه ها میباشد که شرایط یک گله مطلوب در زیر ذکر میگردد.

۱-گله باید از لحاظ همخونی در حد f1 باشد به معنای ساده تر گله تهیه شده از یک لاین مادر اولیه بوده تا مراحل تکثیر، تولید و پرورش در حد  استاندارد باشد و بازدهی مطلوب داشته باشد که این شاخص یکی از مهمترین گزینه های موفقیت میباشد.

۲-تعداد تخم گذاری در هر دوره پرورش ( دوره ۴ ماه )

۳-مقاوم بودن گله مذکور در برابر بیماری ها ( شرایط اب و هوایی گرم و سرد )

۴-نداشتن هیچ گونه نقص عضو پرنده ( حتی عیوب کوچک )

۵-داشتن چنگال هایی بلند که در جفت گیری موثر بوده و باعث بالا بردن درصد نطفه داری تخم ها میگردد.

کبک های مولد (تخم گذار)

اولین مرحله از سیکل پرورش کبک، تهیه گله مولد تخم گذار می باشد. در این مرحله کبک های مولد در بستر استقرار یافته و پس از تطبیق خود با شرایط محیطی (۵-۴ روز)، روانه سیکل نوردهی می شوند و پس از آن دوره تخم گذاری آغاز می گردد. لذا این مرحله از اهمیتی خاص برخوردار بوده و نقش کلیدی را در حصول نتایج مطلوب از سایر مراحل پرورش بعهده دارد.

به منظور شروع دوره پرورش، ابتدا باید گله مولد را تهیه نمود که به منظور صرفه اقتصادی، گله های ۶۵۰ قطعه ای به بالا مورد توجه می باشد. پس از خریداری کبک ها باید آنها را به بستر پرورش برده و به آرامی رها نمود. در بستر پرورش ملزوماتی اعم از شرایط تهویه مطلوب، نور مناسب و ظروف آب و دان کافی و در دسترس مد نظر می باشد. چنانچه کبک های مولد تهیه شده ۵ ماهه باشند، برای نوردهی مستعد بوده و می توان با مدیریتی صحیح دوره آن را آغاز نمود. اما به منظور تطبیق شرایط فیزیولوژیک و روانی کبک با محیط اطراف، باید چند روزی (۵-۴ روز) را تعلل نمود. دوره نوردهی به مدت ۵۲-۵۱ روز بوده و در این زمان شدت نور طی ساعت های منظم تغییر می یابد. در میان باید توجه نمود که حتی المقدور از قطعی برق، تنش صوتی و بویژه اختلال نور خودداری گردد. زیرا کبک ها بسیار تحریک پذیر بوده و نسبت به کوچکترین محرک ناآشنا واکنش نشان می دهند. در مدت زمان نوردهی از پروتئین خوراک کبک تا حدی کاسته شده و مکمل های ویتامینی، اندکی افزایش می یابد. زیرا پروتئین بالا موجب افزایش وزن کبک های تخم گذار شده و نهایتا در دوره تخم گذاری مشکلاتی را اعم از کاهش تخم یا درشتی بیش از اندازه آن را به بار می آورد. پس از اتمام دوره نوردهی، ساعت های روشنایی طی برنامه ای مشخص تا ۱۷-۱۶ ساعت افزایش یافته و کبک ظرف مدت ۱۸-۱۵ روز پس از دوره نوردهی شروع به تخم گذاری می نماید. در این زمان آشیانه های تخم گذاری باید تهیه و در بستر تعبیه گردند. هنگام شروع دوره نوردهی کبک های نر باید به مدت ۱۵ روز زودتر از ماده ها در خاموشی قرار گرفته باشند اما به علت دشواری این عمل، بجای آن در ۱۰-۸ روز اول تخم گذاری باید تخم ها را حذف نمود زیرا از درصد نطفه داری اندکی برخوردارند. دوره های تخم گذاری کبک های مولد در هر سال ۲ مرتبه و هر دوره شامل ۴ ماه می باشد. بدیهی است که تعداد تخم های روزانه بسته به تعداد گله مولد در هر دوره رو به فزونی می باشد. به طوری که طی دوره های ششم و هفتم ( کبک های ۳ تا ۴ ساله) درصد تخم گذاری ۶۸-۶۰ را می توان در نظر داشت. شایان ذکر است که کیفیت تخم نیز طی ۹ دوره تخم گذاری متغیر است. به طوری که در دوره اول ( کبک های ۱ ساله) بعلت بی نطفه بودن بعضی از تخم ها میتوان سطح کیفی ۹۵% واما در دوره های بعدی ۱۰۰% را ثبت نمود. زیرا کبک های مولد با تجربه یک دوره تخم گذاری و نوسانات ناشی از آن، از آمادگی جسمانی بیشتری برای دوره های بعدی تخم گذاری برخوردار هستند. در پایان متذکر میگردد که با توجه درصد بالای تخم گذاری و همچنین سطح کیفی آن در دوره های میانی، باید شیوه مدیریت صحیح و موثر را معطوف به این مقطع زمانی نمود.

کیفیت و راندمان مولدین

میانگین وزن کبک های مولد ۴۵۰ گرم می باشد. اما باید توجه داشت که به ازای افزوده شدن هر ۴۵ گرم به وزن بدن، ۰٫۵ گرم به حجم تخم افزوده می گردد. از سوی دیگر پیش مولدین ضعیف و کم وزن اغلب دارای استخوان بندی و اسکلت لازمه جهت تشکیل پوسته کامل تخم بعد از ۳۰ هفتگی نخواهند بود. بدین معنی که پیش مولدین ضعیف به صورت مولدین (تخم گذار) ضعیف نیز باقی می مانند. وزن بدن کبک های پیش مولد تحت تاثیر عواملی همچون تغذیه، بیماری، نوردهی، فضای پرورش و نوک چینی قرار دارد. اما در این میان تغذیه فاکتوری مهم و ویژه تلقی می گردد. در صورتی که کبک های پیش مولد با توجه به سن، دارای وزن مطلوب نباشند، باید جیره غذایی مورد استفاده را با درصد کمی پروتئین بیشتر تا زمان وزن گیری ادامه داده و به تاخیر انداخت .

وزن هر کبک طی هفته های ۱۴ تا ۱۶ به حداکثر میزان خود خواهد رسید. به طوری که در این زمان ساختار اسکلتی پرنده به سایز بالغ خود رسیده و مجرای رحم تکامل یافته و آماده اولین دوره تخم گذاری می باشد. شایان ذکر است که طی فاصله زمانی مذکور حوادث استرس زا اثراتی سوء و مخرب را در وزن گیری گله بجای می گذارد. لذا باید حتی المقدور باید عوامل تنش زا همانند رفت و آمد های بی جهت، اختلال نور (قطعی برق)، انتقال گله به بستری دیگر و نوک چینی را کاهش داد. در مبحث نوک چینی، بهترین زمان جهت اقدام، پیش از ۶ هفتگی می باشد زیرا گله سریعتر قوای خود را بازیافته و متحمل ضعف رشد کمتری خواهد بود. جهت انتقال گله به بستر تخم گذاری باید توجه داشت که سنین ۱۸ تا ۲۰ هفتگی زمان مناسبی نبوده و می تواند عملی سوء تلقی گردد. زیرا در این هنگام شلوغی بیش از حدی به دلیل جثه بالغ مولدین ایجاد شده و در نهایت به دنبال استرس زیاد، میزان مصرف آب و خوراک برای تعدادی از کبک ها محدود شده و کاهش می یابد. لذا باید پیش مولدین را در سنین ۱۵ تا ۱۷ هفتگی انتقال داد. از دیگر راه های افزایش وزن مولدین در آغاز دوره تخم گذاری به تاخیر انداختن زمان بلوغ جنسی می باشد. گرچه بلوغ جنسی زودرس در صورت حصول وزن مطلوب، رضایت بخش و ارزنده می باشد، اما در صورت عدم وزن گیری استاندارد تا ۱۸ هفتگی، زمان نوردهی گله را باید به تاخیر انداخت. همچنین تغذیه بیشتر کبکها در پیش از دوره تخم گذاری می تواند موجب افزایش حجم تخم ها گردد. افزایش میزان تغذیه می تواند با دفعات مکررغذادهی و کاهش دمای بستر حاصل آید. در پایان متذکر می گردد که هر چند افزایش وزن مولدین و حجم تخم بزرگتر شاخصی مهم و مزیتی قابل توجه تلقی می گردد اما هر کدام از این موارد دارای حد استاندارد بوده و در صورت تجاوز، مشکلاتی اعم از تخم های بیش از اندازه درشت، کاهش آمار تخم، پارگی مجرای رحم تخمگذاری، تشدید کنیبالیسم و در پاره ای از مواقع مرگ کبک مولد را به بار می آورد.

منبع : علوم و صنایع مرغداری ( www.iranpoultry.com )